ทะเบียนโบราณสถานของกรมศิลปากร รายการ 4640 “วัดห้วยเขน” และประกาศขึ้นทะเบียนในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 114 ตอนพิเศษ 87 ง (22 ก.ย. 2540): ทะเบียนระบุสร้างราว พ.ศ. 2457 ได้วิสุงคามสีมา พ.ศ. 2460 โดยพระปลัดล้อม โลหะทัต
บัญชีโบราณสถานของกรมศิลปากร (ข้อมูลเปิดและระบบ GIS รหัส 0004640) ระบุว่าโบราณสถานวัดห้วยเขนสร้างประมาณ พ.ศ. 2457 ได้พระราชทานวิสุงคามสีมา พ.ศ. 2460 โดยพระปลัดล้อม โลหะทัต ขึ้นทะเบียนตามประกาศกรมศิลปากร ลงนาม 27 ม.ค. 2540 ตีพิมพ์ในราชกิจจานุเบกษา 22 ก.ย. 2540 (ได้ไฟล์ประกาศต้นฉบับแล้ว) เนื้อที่ 3 ไร่ 2 งาน 15 ตารางวา ไม่กล่าวถึงหลวงพ่อเงิน
บัญชีตำแหน่งโบราณสถานของกรมศิลปากร (ชุดข้อมูลเปิด “ข้อมูลบัญชีตำแหน่งโบราณสถาน” บน data.go.th ซึ่งมาจากระบบภูมิสารสนเทศมรดกศิลปวัฒนธรรม gis.finearts.go.th) มีรายการ POS_ID 4640 ชื่อ “วัดห้วยเขน” บ้านห้วยเขน ตำบลห้วยเขน อำเภอบางมูลนาก จังหวัดพิจิตร สถานะ “ขึ้นทะเบียนแล้ว” ข้อความในทะเบียนตามต้นฉบับ (คงตัวสะกดเดิม)
ข้อความในทะเบียน
ประวัติ: “โบราณสถานวัดห้วยเขนสร้างสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นสมัยรัชกาลที่5ประมาณพ.ศ.2457ได้พระราชทานวิสุงครามสีมาปีพ.ศ.2460พระปลัดล้อมโลหะทัตได้เขียนแบบอุโบสถวัดพระแก้วมาสร้างวัดห้วยเขนโบราณสถานประกอบด้วยอุโบสถทรงไทยผนังด้านในมีจิตรกรรมฝาผนังเรื่องราวพุทธประวัติใบเสมา8ใบกำแพงแก้วล้อมรอบซุ้มประตูมีลวดลายปุนปั้นเจดีย์รายประจำมุมกำแพงแก้ว”
ศิลปกรรม: “อุโบสถ 1 หลังมีจิตรกรรมฝาผนังเรื่องทศชาติชาดกและพุทธประวัติ เจดีย์ราย 4 องค์ กำแพงแก้ว และรอยพระพุทธบาท 1 รอย”
สภาพปัจจุบัน: “โบราณสถานมีน้ำท่วมทุกปีทำให้ทรุดลงเรื่อยๆ”
ประกาศ: “ขึ้นทะเบียนโบราณสถานและกำหนดเขตที่ดินโบราณสถาน” ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 114 ตอนพิเศษ 87 ง วันที่ 22 กันยายน 2540
ตัวประกาศในราชกิจจานุเบกษา (ได้มาแล้ว 13 ต.ค. 2569)
ระบบ GIS Fine Arts ของกรมศิลปากร (gis.finearts.go.th รายการรหัส 0004640) แนบไฟล์ประกาศฉบับสแกนไว้ 4 หน้า ดาวน์โหลดจากต้นทางกรมศิลปากร (PDF 1.8 MB) · สำเนาเก็บไว้ที่เว็บนี้ ถอดข้อความส่วนที่เกี่ยวข้องตามต้นฉบับ
“อาศัยอำนาจตามความในมาตรา ๗ แห่งพระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๐๔ อธิบดีกรมศิลปากรจึงประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถานและกำหนดเขตที่ดินโบราณสถาน ดังนี้” (รวม 18 รายการใน 8 จังหวัด)
รายการที่ ๑๖ (หน้า ๓): “โบราณสถานวัดห้วยเขน ตำบลห้วยเขน อำเภอบางมูลนาก จังหวัดพิจิตร พื้นที่โบราณสถานประมาณ ๓ ไร่ ๒ งาน ๑๕ ตารางวา”
ท้ายประกาศ (หน้า ๔): “รายละเอียดดังปรากฏตามแผนผังแนบท้ายประกาศนี้ จึงขอประกาศเพื่อทราบทั่วกัน ประกาศ ณ วันที่ ๒๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๐ ประโชติ สังขนุกิจ ผู้อำนวยการสำนักโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ปฏิบัติราชการแทนอธิบดีกรมศิลปากร” แผนผังแนบท้ายเป็นผังบริเวณวัดแสดงแนวเขตโบราณสถานรอบอุโบสถ ระบุการสำรวจ พ.ศ. 2539
ประกาศลงนาม 27 ม.ค. 2540 และตีพิมพ์ในราชกิจจานุเบกษา 22 ก.ย. 2540 ตัวประกาศระบุเพียงชื่อ ที่ตั้ง และเนื้อที่ ไม่มีประวัติการสร้าง ข้อความประวัติ (สร้างราว 2457 วิสุงคามสีมา 2460) อยู่ในทะเบียนของระบบ GIS ซึ่งช่อง “ที่มาของข้อมูล” ว่างเปล่า
สิ่งที่ทะเบียนนี้ยืนยัน
- ตัวประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถาน (ลงนาม 27 ม.ค. 2540 ตีพิมพ์ 22 ก.ย. 2540) พร้อมเนื้อที่ 3 ไร่ 2 งาน 15 ตารางวา และแผนผังเขตโบราณสถาน — เป็นเอกสารราชการชิ้นแรกที่เว็บนี้ได้ตัวจริงมา
- ปี “ได้พระราชทานวิสุงคามสีมา พ.ศ. 2460” ปรากฏในทะเบียนของทางราชการ ตรงกับที่หลวงพ่ออั้นกล่าวในวิดีโอ (หลักฐาน 11) และช่วงที่เจ้าอาวาสอ้างไว้ (หลักฐาน 19) แต่ทะเบียนไม่ได้แนบเอกสารวิสุงคามสีมา
- ผู้สร้างคือ “พระปลัดล้อม โลหะทัต” (สะกดต่างจาก “โลหะทัศน์” ในแหล่งอื่น) และแบบอุโบสถนำมาจากวัดพระแก้ว ตรงกับหนังสือ สผ. (หลักฐาน 9)
- ทะเบียนไม่กล่าวถึงหลวงพ่อเงินหรือพระเครื่องเลย
ข้อที่ขัดกันในทะเบียน
- ระบุ “สมัยรัชกาลที่ 5” แต่ให้ปี พ.ศ. 2457 ซึ่งอยู่ในรัชกาลที่ 6 (รัชกาลที่ 5 สวรรคต พ.ศ. 2453) ปีลงมือสร้างในแหล่งอื่นคือ 2456 (หลักฐาน 12) และ 2456–2460 (หลักฐาน 4)
- ตัวสะกด “วิสุงครามสีมา” และ “ปุนปั้น” เป็นของต้นฉบับ
- มีรายการ POS_ID 7418 ชื่อ “วัดหัวเขียน” ตำบลห้วยเขน พิกัดใกล้กัน สถานะ “รอพิจารณาขึ้นทะเบียน” น่าจะเป็นรายการซ้ำที่สะกดชื่อผิด
เป็นบันทึกของกรมศิลปากรซึ่งเป็นหน่วยงานที่ดูแลโบราณสถานโดยตรง ให้วันที่และเลขประกาศขึ้นทะเบียนที่ตรวจสอบต่อได้ และเป็นแหล่งราชการแห่งที่สองที่ระบุปีวิสุงคามสีมา 2460 ต่อจากคำบอกเล่าของวัด
ข้อความประวัติในทะเบียนไม่ระบุแหล่งที่มา (น่าจะจดจากวัดขณะสำรวจ) มีข้อขัดกันเรื่องรัชกาล ตัวประกาศในราชกิจจานุเบกษาได้มาแล้วจากไฟล์แนบในระบบ GIS (ดูด้านบน) แต่ตัวประกาศเองไม่มีข้อมูลประวัติ